Paris, 24 Haziran 1793. Sabah henüz tam aydınlanmamıştı ki Étienne Moreau masasının başına geçmişti bile. Otuz iki yaşında, Ulusal Konvansiyon’un dar koridorlarında yıllardır kalem tutan bir kâtip. Parmakları mürekkepten hiç temizlenmezdi — sanki devrimin lekesi derinine işlemişti. O sabah pencereden baktığında Seine’in üzerinde ince bir sis tülü süzülüyordu; tekneler henüz hareket etmemişti, balıkçılar ağlarını toplamaya başlamıştı. Paris’in sesi yavaş yavaş uyanıyordu — at nallarının taş kaldırımlarda yankısı, bir fırının bacasından yükselen duman, uzaklarda bir çan sesi.
Ama o gün farklıydı. Étienne bunu hissedebiliyordu kemiklerinin içinde, tıpkı kışın gelmeden önce eklemlerin sızlaması gibi. Ulusal Konvansiyon’un kapıları sabahın erken saatlerinden itibaren ardına kadar açılmıştı. Halk geliyordu — esnaf, zanaatkâr, köyden şehre inmiş kadınlar, ellerinde bayrak tutan gençler. Sansculottesların kırmızı bereli kalabalığı meydanı dolduruyordu. Étienne onları penceresinden izledi bir süre. Yüzlerinde o tanıdık ifade vardı: yorgunluk ve umut, ikisi birden, aynı anda.
Dört yıldır süregelen devrimin her anını bu koridorlarda yaşamıştı Étienne. Bastille’in düşüşünü uzaktan duymuş, Kral XVI. Louis’nin idamını soğuk bir Ocak sabahı kalabalığın arasında soluğunu tutarak izlemişti. Şimdi ise başka bir şey oluyordu — belki daha az kanlı ama çok daha ağır. Kelimeler silahtan daha kalıcıydı. Bunu biliyordu.
O gün Konvansiyon salonu dolup taşıyordu. Étienne küçük masasına yerleşti, mürekkep hokkasını önüne çekti, taze kâğıtları düzeltti. Robespierre’in sesi salonun kubbesinde yankılanıyordu — keskin, soğuk, inançlı. Montagnardların hazırladığı metin okunuyordu: Özgürlük, eşitlik, güvenlik, mülkiyet. Halkın egemenliği. Direnme hakkı. Étienne kalemi tutarken fark etti ki elleri hafifçe titriyordu. Sadece heyecandan değil — bu sözlerin ağırlığından. Bunları o yazmıyordu elbette, ama bu kâğıtların üzerinden geçmesi, bu tarihin bir parçacığına dokunmak demekti.
Fransa’nın ilk cumhuriyet anayasası, 24 Haziran 1793’te Ulusal Konvansiyon tarafından kabul edildi. 360 maddelik bu belge, halk egemenliğini, evrensel oy hakkını ve direnme hakkını güvence altına alıyordu — dönemin dünyasında eşi görülmemiş bir cesaret. Salonun dışında halk alkışlıyordu. Étienne o sesi duyduğunda kalemi bıraktı, gözlerini kapattı.
Akşam eve dönerken Seine kıyısından geçti. Nehir altın rengine bürünmüştü, güneş batıyordu. Bir çocuk kıyıda taş zıplatıyordu suya. Étienne durdu, baktı. Aklından geçen şeyi kimseye söylemedi o gece, ama içi burkulmuştu: Bu anayasa bugün kabul edilmişti, evet. Ama uygulanacak mıydı? Mürekkep kurumadan önce bu sözlere ihanet edilecek miydi? Tarihin ona verdiği cevabı henüz bilmiyordu — anayasanın fiilen hiç yürürlüğe girmeyeceğini, savaş ve terörün gölgesinde askıya alınacağını bilemezdi. Ama o an, o akşam, Seine’in kıyısında, Étienne Moreau özgürlüğün kâğıda dökülmüş halinin ne kadar kırılgan, ne kadar güzel olduğunu hissetti.
