Mayıs 1808’in o sabahı İstanbul’a erken geldi.
Boğaz’dan esen rüzgar hâlâ soğuktu; Topkapı’nın kubbeleri sabah sisinin içinde kayboluyordu. Ama sarayın avlusundan yükselen ses, ne ezanın huzuruna ne de denizin sessizliğine benziyordu. Davullar. Kılıç sesleri. Ve kalabalığın o tanıdık, tehlikeli uğultusu.
Yeniçeriler isyan etmişti.
III. Selim, tahta çıktığı 1789’dan bu yana tek bir şeye inanmıştı: Osmanlı değişmek zorundaydı. Avrupa’nın askeri düzenini, idari yapısını, teknik bilgisini yakından izlemiş; Nizam-ı Cedid adını verdiği yeni orduyu kurmuş, eski usulün yanına modern bir alternatif dikmişti. Şiir yazardı, müzikle uğraşırdı — ama asıl tutkusu, imparatorluğun geleceğini yeniden çizmekti.
O sabah o geleceğin kapısı kapandı.
Yeniçeri ocaklarının ateşi uzun süredir köz halinde yanıyordu. Nizam-ı Cedid onların varlığına, ayrıcalıklarına, yüzyıllık düzenlerine meydan okuyordu. Ulema içinde de muhalefet büyümüştü; reformlar, geleneksel düzeni tehdit eden bir Batı rüzgarı olarak okunuyordu. Kıvılcım, 1807’de Edirne’de çakılmış, isyan dalgası İstanbul’a ulaşmıştı. Selim, kanlı bir çatışmayı önlemek umuduyla Nizam-ı Cedid’i feshetti. Ama bu taviz, tahtını kurtarmadı.
Mayıs 1808’de Yeniçeriler Topkapı’ya dayandığında, III. Selim artık padişah değildi.
Tahttan indirildi. Yerine önce IV. Mustafa geçirildi. Selim, sarayın o dar, loş odalarından birine hapsedildi — bir zamanlar fermanlarını yazdığı, notalar düşürdüğü, geleceği planladığı eller şimdi boştu.
Tarih, onun son aylarını sessizce kaydetti. Temmuz 1808’de, Alemdar Mustafa Paşa onu kurtarmak için saraya girdiğinde, IV. Mustafa’nın emriyle öldürüldü. Reformların mimarı, kendi sarayının koridorlarında hayatını kaybetti.
Kırık bir kalem gibi: en çok yazacakken susturuldu.
III. Selim’in hikayesi, yalnızca bir padişahın trajik sonu değildir. Değişimin bedeli hakkında, kurumların direnci hakkında, vizyonun tek başına yetmediği anlar hakkında bir dersi barındırır. Nizam-ı Cedid’in tohumları ileride II. Mahmud’un reformlarında yeşerecek, Tanzimat’ın zeminini hazırlayacaktı. Ama o sabah, Boğaz’dan esen rüzgar sadece soğuktu.
